Philipsdorp: de geschiedenis en architectuur van een fabriekswijk

Philipsdorp werd gebouwd om werknemers woonruimte te bieden, maar het plan ging verder dan huizen alleen. Tuinen, winkels, scholen en ruimte voor ontspanning hoorden erbij.

De geschiedenis van Philipsdorp laat zien hoe Philips het dagelijks leven van werknemers organiseerde.

Van akkerland naar een wijk voor werknemers

In oktober 1909 kocht Philips een pachthoeve met zes hectare grond in Strijp. Daarna volgde nog tien hectare akkerland van de parochie. Stadsarchitect Louis Kooken maakte in december van dat jaar de eerste woningtekeningen. De aanleg begon in 1910 en liep door tot 1923. Philips wilde daarmee het woningtekort verlichten dat door de groei van het bedrijf en andere fabrikanten was ontstaan.

Philipsdorp lag aanvankelijk buiten het stedelijke gebied van Eindhoven, in de zelfstandige gemeente Strijp. Pas op 1 januari 1920 werden Strijp, Eindhoven en vier andere omliggende dorpen één gemeente. Het tuindorp bood arbeiders licht, lucht, sanitaire voorzieningen en een moestuin. Engelse fabrieksdorpen en de tuinstadbeweging van Ebenezer Howard vormden inspiratiebronnen voor die opzet.

De Jonghlaan en het verdwenen park

Langs de rand van het voormalige park werden aan de De Jonghlaan grotere ingenieurswoningen met voortuinen gebouwd. Die huizen vertellen een ander deel van het woonverhaal dan de arbeiderswoningen: binnen hetzelfde fabrieksdorp waren verschillende soorten huisvesting opgenomen.

Ingenieur G.J. de Jongh ontwierp de ruimtelijke opzet, met een langgerekte groene ruimte langs de spoorlijn. Daar waren sportvelden, een tribune en een muziekkoepel gedacht. Rond het centrale gemeenschapspark, de Green, liep een brede wandelpromenade met een watersingel. Die promenade is opgeheven; het historische tracé is dus geen wandelroute om nu te volgen. Het voormalige sportveld is de plek van het huidige Philips Stadion.

De Bazelbuurt: hoeken en zichtlijnen in het ontwerp

De Bazelbuurt werd vanaf 1917 aangelegd, met woningen naar ontwerp van K.P.C. de Bazel en C. Smit. Hoekpanden kregen geveluitsparingen om kruisingen te benadrukken. Gevels werden als samenhangende wanden ontworpen, terwijl T-splitsingen het zicht naar andere straten begrensden. Dat maakte de straatindeling zelf een onderdeel van de architectuur.

Niet heel Philipsdorp volgde hetzelfde ontwerp. Zoals World Garden Cities beschrijft, verschilden de buurten en bouwperioden in gevels, bloklengte, versiering, rooilijn en beplanting. De Lijsterbesbuurt volgde in 1919 en kreeg destijds ook een broodfabriek, bakkerijwinkel en binnenstraat. Straatnamen van bomen en heesters verwezen naar soorten die er werden aangeplant.

Historische details en later herstel

Philipsdorp werd op 16 april 2003 aangewezen als beschermd stadsgezicht. In 2012 begon Woonbedrijf aan een grootschalige renovatie. Daarbij ging het ook om de herkenbaarheid van de oorspronkelijke architectuur: raam- en kozijnindelingen, kleurstellingen, schoorstenen, details en erfafscheidingen werden hersteld.

Het Architectuurcentrum Eindhoven beschrijft die herstelwerkzaamheden in zijn achtergrondartikel over de wijk. Het renovatieproject ontving de Dirk Roosenburg publieksprijs 2017. Het herstelproject verbond zo de woningbouw van Philips met de latere zorg voor dat erfgoed.

Illustratie gemaakt met AI